Музей - сядзіба Ф. Багушэвіча  к. XIX ст. у в.Кушлянах

 Сфарміравана ў канцы 19 ст.

Комплекс уключае сядзібны дом, капліцу, гаспадарчыя пабудовы, парк.

У сядзібным доме размяшчаецца музей знакамітага беларускага паэта і публіцыста Ф.Багушэвіча (музей пачаў працаваць з 2 чэрвеня 1990 г).

Сядзібны дом – прамавугольная ў плане аднапавярховая зрубная пабудова з высокім двухсхільным дахам. Рытм аконных праёмаў і слупоў галерэі галоўнага фасада будынка надае асаблівую архітэктурную выразнасць.

З малых архітэктурных форм збераглася драўляная капліца.

Касцёл св. Міхаіла Архангела ў г. Смаргонь

(былы Кальвінскі збор)

 Галоўнай славутасцю Смаргоні з’яўляецца архітэктурны помнік XVI ст. Кальвінскі збор. Гэта адзін з цікавейшых помнікаў ранняга рэнесансу Беларусі.

Калі у XVI ст. у Еўропе пачала распаўсюджвацца новая рэлігійная плынь – рэфармацыя, многія магнаты пакінулі веру бацькоў і сталі кальвіністамі. Сярод іх былі Юрый Зяновіч (каля 1510-1583) і яго сын Хрыстафор ( каля 1540-1614), уладары Смаргоні.

Вадзяны млын 1871 г. ў аг.Жодзішкі

 Пры ўездзе ў в. Жодзішкі, недалёка адбудынка калегіума, на р. Палавойка, якаяўпадае ў р. Вілію, знаходзіцца гістарычныпомнік – вадзяны млын, які датуецца 1871 г.Уладальнікам яго з’яўляецца дырэктар ТПА«ФРА – МІЛ» - Жылка Франц Баляслававіч.

Млын стаіць у нізіне. Па другі бок аддарогі насупраць яго знаходзіцца штучнаевозера, утворанае р. Палавойка. Празшлюзы пад мастом вада цячэ да млына і зчатырохметровай вышыні падае ўчатырохвугольны калодзеж, выкладзены каменем, прыводзячы ў рух турбіну ўкалодзежы, а затым і вал.

Касцёл Прасвятой Троіцы ў аг.Жодзішкі

 Касцёл Прасвятой Троіцы ў в. Жодзішкі ўнесены у Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей РБ на падставе пратакола Навукова-метадычнай рады па пытаннях гісторыка-культурнай спадчыны № 71 ад 28.12.2002 г.

Па свайму тыпу належыць да архітэктурных помнікаў.

Былая сядзіба XVII ст у аг. Жодзішкі

Помнік архітэктуры барока і сядзібна-паркавага мастацтва. Належыць да тыпу архітэктурных помнікаў.

У пачатку XVII cт. Жодзішкамі валодаў Геранім Мацеявіч Комар, пасля смерці якога маёнтак адзедзічыў яго брат каралеўскі ротмістр Крыштаф Комар. Пазней Жодзішкі атрымаў у спадчыну яго малодшы сын Уладіслаў Комар, ашмянскі земскі суддзя. З жонкай княжной Ізабэлай Дольскай ён пакінуў дачку Барбару, жонку Казіміра Мінкевіча, ашмянскага падстарасты, пазней ашмянскага падстолія (ажаніліся каля 1684 г., ён памёр у 1698 г.).

Свята-Аляксандра-Неўская царква ў аг.Крэва

 Крэўская царква св. Аляксандра Неўскага ўзведзена ў 1854 годзе па тыпавому праекту, зацверджанаму Свяшчэнным Сінодам і Міністэрствам унутраных спраў царскай Расіі. Яна мае свае вонкавыя асаблівасці і сваю адметную гісторыю.

Гэта помнік архітэктуры позняга класіцызму і рэтраспектыўна-рускага стылю. Вырашана кампактным прамавугольным у плане аб’ёмам пад 2-х схільным дахам, які над алтарнай часткай увянчаны цыбулепадобным купалам на 8-гранным барабане. Да галоўнага фасада прыбудавана 2-ярусная (васьмярык на чацверыку) шатровая званіца з макаўкай. Архітэктурная выразнасць будынка дасягаецца кантрастным спалучэннем бутавай муроўкі (элемент вонкавай архаізацыі) і атынкаваных пабеленых элементаў дэкору: руставаных вуглавых лапатак, ліштваў арачных аконных праёмаў, карніза і фрыза.

Малітоўная зала перакрыта драўляным цыліндрычным скляпеннем, апсіда вылучана драўляным іканастасам.

Першыя пісьмовыя звесткі пра крэўскую царкву св. Мікалая адносяцца толькі да 1609 года: кароль дае адказ на скаргі жыхароў Крэва, што крэўскі стараста Ян Валмінскі парушае законы і правы сялян. Сярод скаргаў значыццца і такая, што стараста вольна абыходзіцца з зямельнай маёмасцю царквы св. Мікалая.

Іншых звестак пра праваслаўныя святыні тагачаснага Крэва пакуль што няма. Ёсць яшчэ паведамленне, што ў 1768 годзе ў мястэчку існавалі “шпіталі рымскі і рускі”, гэта значыць, адзін належаў касцёлу, а другі царкве.

Больш-менш пэўныя звесткі пра праваслаўныя храмы ў Крэве адносяцца да другой паловы XIX стагоддзя.

Дзяменцій Плаўскі, які служыў у гэты час святаром крэўскай царквы св. Аляксандра Неўскага, пазнаёміўшыся з “візітамі” – апісаннем маёмасці цэркваў з 1763 года, прыйшоў да наступнай высновы: акрамя чатырох храмаў, што існавалі ў Крэве ў канцы XIX стагоддзя, калісьці тут меліся яшчэ чатыры. Пра іх месцазнаходжанне можна было толькі здагадвацца, абапіраючыся на паданні, мясцовую тапаніміку і размяшчэнне старажытных могілак.